در ماه‌های اخیر، گزارش‌های متعددی از مشاهده کفتار راهراه در ایران در حاشیه جادههای استان سمنان و یزد منتشر شده است که بار دیگر بحث حفاظت از این گونه کمیاب را داغ کرده است. کفتار راهراه در ایران، که به عنوان تنها نماینده کفتارسانان در غرب آسیا شناخته میشود، سال‌هاست که زیر سایه سنگین خرافات و ترس‌های بی‌مورد زندگی میکند. در حالی که این حیوان نقش «تیمارگر طبیعت» را ایفا میکند، بسیاری از جوامع محلی به اشتباه آن را دشمن دامهای خود می‌پندارند. این گزارش به بررسی دقیق وضعیت زیستی، تهدیدات و واقعیت‌های رفتاری این پستاندار ارزشمند در اقلیم‌های مختلف ایران می‌پردازد.
چه اتفاقی افتاد: افزایش گزارش‌های تصادف و تعارض
طی سال‌های اخیر، آمار تلفات کفتار راهراه در ایران به دلیل تصادفات جادهای در محورهای ترانزیتی شرق کشور افزایش نگران‌کننده‌ای داشته است. همچنین در مناطقی از استان فارس و کرمان، مواردی از مسموم‌سازی این حیوانات توسط دامداران گزارش شده است. این اتفاقات در حالی رخ می‌دهد که بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد اکثر این حملات منتسب به کفتار، در واقع توسط سگ‌های ولگرد یا گرگ‌های هیبرید (گرگاس) انجام شده است. با این حال، به دلیل ظاهر خاص و صدای شبانه کفتار، قرعه فال همیشه به نام این گونه می‌افتد. فعالان محیط زیست اکنون خواستار نصب تابلوهای هشدار بیشتر و ایجاد گذرگاه‌های حیات‌وحش در مناطق حساس شده‌اند.
زمینه و پیشینه: کفتار در فرهنگ و طبیعت ایران
کفتار راهراه (Hyaena hyaena) از دیرباز در اساطیر و باورهای عامیانه مردم ایران حضور داشته است. متأسفانه این حضور همیشه مثبت نبوده است. خرافات پیرامون قطعات بدن این حیوان، به ویژه در مناطق مرکزی و جنوبی ایران، باعث شده تا بازار سیاهی برای خرید و فروش غیرقانونی آن شکل بگیرد. این در حالی است که از منظر بیولوژیکی، کفتارها هوشمندترین تمیزکنندگان طبیعت هستند. آن‌ها با فک‌های قدرتمند خود حتی استخوان‌ها را نیز خرد و هضم می‌کنند و بدین ترتیب، محیط زیست را از لاشه‌های آلوده پاکسازی می‌کنند.
- ✅ کفتارها برخلاف تصور، حیواناتی ترسو هستند و از انسان دوری می‌کنند.
- ⚠️ استفاده از طعمه مسموم در اطراف روستاهای ایران، اصلی‌ترین عامل مرگ‌ومیر دسته‌جمعی آن‌هاست.
- 🐾 کفتار راهراه در ایران برخلاف نوع آفریقایی، زندگی انفرادی یا جفت‌جفت دارد.
- 🩺 معده کفتار دارای اسیدیته بسیار بالایی است که می‌تواند ویروس هاری را نیز نابود کند.
داده‌ها و ارقام: وضعیت جمعیتی و حفاظتی
| منطقه جغرافیایی | عامل اصلی تهدید | سطح خطر | تخمین جمعیت نسبی |
|---|---|---|---|
| مرکزی (سمنان، یزد) | تصادفات جادهای | بسیار بالا | متوسط |
| جنوب (هرمزگان، کرمان) | خرافات و شکار عمدی | بالا | پایین |
| غرب (ایلام، کرمانشاه) | کاهش طعمه و تخریب زیستگاه | متوسط | متوسط |
| شرق (خراسان جنوبی) | خشکسالی و کمبود آب | بالا | پایین |
مقایسه تهدیدات کفتار راهراه در مناطق مختلف ایران
واکنش‌ها و نظر کارشناسان
همچنین، بسیاری از دامپزشکان حیات‌وحش در تهران معتقدند که آموزش جوامع محلی باید در اولویت باشد. آن‌ها تأکید دارند که جریمه‌های نقدی مصوب قانونی برای کشتار هر قلاده کفتار، به تنهایی بازدارنده نیست و نیاز به کار فرهنگی در روستاهای حاشیه مناطق حفاظت شده داریم.
پیامدها برای سرپرست ایرانی
اگرچه کفتار حیوان خانگی نیست و نگهداری از آن طبق قوانین ایران جرم محسوب میشود، اما حفاظت از آن تأثیر مستقیمی بر سلامت سگ‌ها و حیوانات خانگی روستاییان و عشایر دارد. وقتی کفتارها لاشه‌ها را از محیط حذف نکنند، سگ‌های گله در معرض ابتلا به بیماریهای عفونی قرار می‌گیرند که هزینه‌های درمان دامپزشکی سنگینی (گاهی تا چندین میلیون تومان در ماه) به بار می‌آورد.
- 🌍 حفاظت از کفتار یعنی کاهش نیاز به سمپاشی محیط علیه حشرات ناقل بیماری.
- 🥗 کفتارها با خوردن میوه‌های وحشی در مناطقی مثل هرمزگان، به پخش بذر گیاهان کمک می‌کنند.
- 🛡️ حضور کفتار باعث میشود سگ‌های ولگرد کمتری در اطراف روستاها تجمع کنند.
چشم‌انداز آینده: راهکارهای همزیستی
برای بهبود وضعیت کفتار راهراه در ایران، اجرای طرح‌های «بیمه حیات‌وحش» ضروری است. اگر دامداری اطمینان داشته باشد که در صورت حمله احتمالی هر وحشی، خسارت خود را به نرخ روز از بیمه دریافت میکند، دیگر دست به اسلحه یا سم نمی‌برد. همچنین، ارتقای وضعیت مدیریت پسماند در شهرهای کوچک ایران می‌تواند از جذب کفتارها به حاشیه جاده‌ها و سکونتگاه‌های انسانی جلوگیری کند. آینده تنوع زیستی ایران در گرو درک این نکته است که هر موجودی، حتی کفتار با آن چهره‌ی غلط‌انداز، وظیفه‌ای حیاتی بر عهده دارد که هیچ تکنولوژی انسانی قادر به انجام آن نیست.
چرا کفتار راهراه نباید با کفتار آفریقایی اشتباه گرفته شود؟
بسیاری از مستندهای حیات‌وحش که در تلویزیون ایران پخش می‌شوند، مربوط به کفتار خالدار آفریقایی هستند که شکارچیانی بی‌رحم و گروهی‌اند. این تصویرسازی ذهنی اشتباه، باعث شده مردم ایران فکر کنند کفتار راهراه بومی ایران نیز به همان اندازه خطرناک است. کفتار ایرانی بسیار ضعیف‌تر و صلح‌طلب‌تر است و قدرت فک آن صرفاً برای خرد کردن استخوان‌های خشک شده طراحی شده، نه شکار دامهای زنده.